مقدمه
ارتودنسی پیشگیری یا Interceptive Orthodontics یکی از شاخههای مهم ارتودنسی است که هدف آن مداخله زودهنگام در رشد فک و دندانهای کودکان است. در این دوران، فکها هنوز در حال رشد هستند و میتوان بسیاری از ناهنجاریها را با روشهای سادهتر و کمهزینهتر درمان کرد.
دو ابزار بسیار مهم در این میان پلاکهای فانکشنال و هدگیر هستند که نقش کلیدی در هدایت رشد فکها دارند.
ارتودنسی پیشگیری چیست و چرا اهمیت دارد؟
ارتودنسی پیشگیری به مجموعهای از درمانهای زودهنگام گفته میشود که قبل از رشد کامل فک انجام میشوند تا:
- از تشدید ناهنجاریهای فکی و دندانی جلوگیری شود: با مداخله زودهنگام، ناهنجاریهای کوچک در رشد فک یا رویش دندان قبل از اینکه به مشکل بزرگ و درمانسخت تبدیل شوند کنترل میگردند.
- نیاز به درمانهای پیچیده در آینده کاهش یابد: درمان در سن رشد باعث میشود بسیاری از مشکلات استخوانی و دندانی پیش از شدید شدن اصلاح شوند و نیاز به جراحی فک یا ارتودنسی طولانیمدت کاهش یابد.
- عملکرد جویدن، تنفس و بلع بهتر شود: اصلاح موقعیت فکها و دندانها باعث بهبود هماهنگی عضلات دهان و راه هوایی میشود و عملکردهای حیاتی دهان طبیعیتر عمل میکنند.
- رشد فکها به تعادل نزدیک شود: با هدایت صحیح رشد استخوانی، فک بالا و پایین هماهنگتر رشد میکنند و رابطه فکی به فرم ایدهآل نزدیکتر میشود.
- زیبایی چهره کودک در آینده حفظ گردد: اصلاح زودهنگام رشد فک و دندانها باعث میشود فرم چهره در مسیر طبیعی و زیباتری رشد کند و از ناهنجاریهای ظاهری آینده جلوگیری شود.
1.گسترش فک بالا(Maxillary Expansion)
گسترش فک بالا برای کودکانی که دچار تنگی در قوس دندانهای فک بالا هستند، ضروری است. این فرآیند به باز کردن فضای فک بالا کمک میکند و به دندانهای دائمی اجازه میدهد بهطور صحیح رویش کنند. گسترش فک بالا بهویژه در سنین پایین مؤثر است و میتواند مشکلات اوربایت یا تنگی فک را در آینده حل کند.
2.کشیدن دندان شیری(Primary Tooth Extraction)
در مواردی که دندانهای شیری پیش از موعد نیفتند، ممکن است نیاز به کشیدن آنها باشد تا فضای کافی برای رویش دندانهای دائمی فراهم شود. این روش در درمان زودهنگام به ایجاد فضا کمک میکند و باعث میشود دندانهای دائمی بهدرستی و در زمان مناسب رویش یابند.
3.استفاده از نگهدارنده فضا(Space Maintainer)
هنگامی که دندان شیری کشیده میشود، ممکن است فضای آن دندان بهطور طبیعی بسته شود. در این صورت، استفاده از نگهدارنده فضا برای جلوگیری از حرکت دندانهای مجاور ضروری است. این دستگاهها فضای مورد نظر را حفظ میکنند تا دندان دائمی بتواند در زمان مناسب رویش کند.
4.بهدستآوردن فضا با استفاده از Space Regainers
اگر فضای کافی برای رویش دندانهای دائمی وجود نداشته باشد، از فضاگیرها (Space Regainers) استفاده میشود. این دستگاهها بهطور تدریجی فضا را بهدست میآورند و به دندانهای دائمی کمک میکنند تا در جای مناسب قرار بگیرند.
پلاکهای فانکشنال چیستند؟
پلاک فانکشنال (Functional Appliance) وسیلهای ارتودنسی است که با استفاده از نیروهای ملایم عضلات و بافتهای نرم، رشد فک را هدایت و اصلاح میکند. این پلاکها ممکن است ثابت یا متحرک باشند.
انواع رایج پلاکهای فانکشنال
- Twin Block
پلاک دوتکه متحرک است که به پیشبرد فک پایین کمک میکند. این دستگاه از دو قطعه جداگانه تشکیل شده که یکی روی فک بالا و دیگری روی فک پایین قرار میگیرد. طراحی این پلاک بهگونهای است که هنگام بستن دهان، فک پایین را به جلو هدایت میکند.
این حرکت مداوم و کنترلشده باعث میشود رشد استخوانی فک پایین تحریک و تقویت شود.
- Bionator
یک پلاک فانکشنال متحرک سبک است که هدف اصلی آن بهبود هماهنگی عملکردی بین فکها، عضلات و زبان است. این دستگاه نهتنها موقعیت فکها را اصلاح میکند، بلکه به اصلاح الگوهای نادرست عضلانی نیز کمک میکند.
- Frankel (FR-2 و …):
دستگاه Frankel با سایر پلاکهای فانکشنال یک تفاوت مهم دارد:
این دستگاه به جای وارد کردن فشار مستقیم برای جابهجایی فک، روی بافت نرم دهان (گونهها، لبها، زبان) و الگوهای عضلانی تمرکز دارد.
در واقع Frankel یک دستگاه عملکردی – عضلانی است که فضای داخل دهان را بازتر میکند و با محدود کردن فشارهای نامناسب گونهها و لبها به دندانها، اجازه میدهد فکها به صورت طبیعیتر و بدون موانع عضلانی رشد کنند.
مزایای پلاکهای فانکشنال در ارتودنسی پیشگیری
- هدایت رشد فک به سمت جلو یا عقب (بر اساس نیاز بیمار): پلاک فانکشنال با اعمال نیروهای ملایم، مسیر رشد فک را اصلاح میکند تا دو فک در موقعیت طبیعیتری نسبت به هم قرار بگیرند.
- ایجاد فضای کافی برای رویش دندانها: با تغییر موقعیت فک یا پهنتر کردن قوس دندانی، فضای بیشتری برای رویش صحیح دندانهای دائمی ایجاد میشود.
- جلوگیری از کشیدن دندان در آینده: با ایجاد فضای مناسب و هدایت رشد فک، احتمال نیاز به کشیدن دندان دائمی در مراحل بعدی درمان کاهش مییابد.
- بهبود روابط فکی و اصلاح اوربایت یا کراسبایت: این پلاکها رابطه نامتعادل بین فکها را تنظیم میکنند و دفورمیتیهایی مثل جلو بودن فک بالا یا تداخل نامناسب دندانها را اصلاح میکنند.
- بهبود عملکرد گفتار، جویدن و تنفس: با اصلاح موقعیت فک و تنظیم عضلات دهان، عملکردهای اساسی مثل صحبت کردن، بلع و تنفس بهتر و طبیعیتر انجام میشوند.
- کاهش احتمال درمانهای سنگین در نوجوانی و بزرگسالی: مداخله زودهنگام اجازه میدهد بسیاری از ناهنجاریها پیش از شدید شدن کنترل شوند و نیاز به درمانهای پیچیدهتر مثل جراحی یا ارتودنسی طولانیمدت کمتر شود.
محدودیتهای پلاکهای فانکشنال
- نیاز به همکاری کودک (در نوع متحرک): برای اینکه پلاک متحرک اثرگذاری لازم را داشته باشد، کودک باید روزانه ساعتهای توصیهشده آن را استفاده کند، وگرنه نتیجه درمان ناقص خواهد بود.
- نتایج ممکن است بسته به رشد فک متفاوت باشد: چون سرعت و الگوی رشد فک در کودکان با هم فرق دارد، میزان تأثیر و مدت زمان نتیجهگیری از این دستگاه در همه یکسان نیست.
- ممکن است بعد از این مرحله نیاز به درمان با بریس هم وجود داشته باشد: پلاک فانکشنال معمولاً مرحله اول درمان است و برای تکمیل تراز دندانها ممکن است در آینده درمان ارتودنسی ثابت (بریس) لازم شود.
هدگیر چیست و چه نقشی دارد؟
هدگیر (Headgear) دستگاهی است که بیرون دهان قرار میگیرد و با یک بند دور سر یا گردن به بریس یا حلقه داخل دهان وصل میشود.
هدف آن وارد کردن نیروی کنترلشده برای هدایت یا محدود کردن رشد یکی از فکها—بیشتر فک بالا—است.
کاربردهای اصلی هدگیر
- اصلاح اوربایت شدید (جلو بودن زیاد فک بالا)
- کاهش رشد رو به جلوی فک بالا در کودکان
- کمک به ایجاد فضای کافی برای دندانها
- بهبود رابطه بین فکها بدون نیاز به جراحی
مزایای هدگیر
- هدایت دقیق رشد فک
- کاهش نیاز به کشیدن دندان
- اصلاح ناهنجاریهای شدید فکی
- جلوگیری از بدشکلیهای صورت در آینده
محدودیتها
- نیاز به همکاری دقیق کودک در ساعات استفاده
- امکان ایجاد تأثیرات ناخواسته در صورت پیروی نکردن از دستورات متخصص
چرا درمان زودهنگام بهترین انتخاب است؟
در سنین رشد، استخوانها نرمتر هستند و بهتر به نیروهای اصلاحی پاسخ میدهند.
بنابراین:
- ناهنجاریها سریعتر اصلاح میشوند
- احتمال نیاز به جراحی فک کاهش مییابد
- فرم چهره کودک طبیعیتر رشد میکند
- هزینه و مدت زمان درمان در آینده کمتر خواهد بود
متخصصان ارتودنسی توصیه میکنند اولین معاینه ارتودنسی از سن ۷ سالگی انجام شود.
نتیجهگیری
ارتودنسی پیشگیری با استفاده از پلاکهای فانکشنال و هدگیر یکی از مؤثرترین روشهای اصلاح مشکلات فکی در کودکان است.
این درمانها اگر در زمان مناسب و تحت نظر متخصص انجام شوند، میتوانند از بسیاری از مشکلات پیچیده در آینده جلوگیری کنند.
والدینی که به دنبال رشد سالم فک و دندانهای فرزندشان هستند، بهتر است درمانهای زودهنگام را جدی بگیرند و برای معاینه اولیه در زمان مناسب اقدام کنند.
در صورت هرگونه سوال و یا ابهام پیرامون ارتودنسی پیشگیری (Interceptive Orthodontics) برای کودکان — نقش پلاکهای فانکشنال و هدگیر می توانید هم اکنون با همکاران و دوستان ما از وب سایت خانم دکتر پروین خرازی، در ارتباط باشید.
برای اطلاع از بهترین روش درمان و دریافت مشاوره تخصصی، میتوانید با کلینیک دکتر پروین خرازی تماس بگیرید تا لبخندی زیبا و زندگیای شادتر را تجربه کنید.
منبع
- Is Early Treatment With Functional Appliances Worth the Effort
- British Orthodontic Society (BOS) – Functional appliances
