مقدمه
برخی از مراجعین در هفته‌ها و ماه‌های ابتدایی شروع درمان ارتودنسی، متوجه تغییراتی در فرم صورت یا کاهش وزن خود می‌شوند. شایعه‌ای رایج وجود دارد که درمان ارتودنسی به طور مستقیم ساختار استخوانی صورت را لاغر کرده و باعث گود شدن گونه‌ها می‌شود. این دغدغه ذهنی، بسیاری از افراد را از شروع درمان یا ادامه آن نگران می‌کند. اما آیا واقعاً سیم‌ها و براکت‌های ارتودنسی مقصر لاغری صورت هستند؟ در این مقاله تخصصی، این موضوع را از دیدگاه علمی بررسی می‌کنیم، به دلایل کاهش وزن موقت در ماه‌های اول می‌پردازیم و راهکارهای علمی کنترل و جلوگیری از آن را مرور خواهیم کرد.
درک رابطه تغییرات صورت و درمان ارتودنسی
برای پاسخ به این سوال که آیا ارتودنسی صورت را لاغر می‌کند، ابتدا باید مکانیزم تغییرات بافتی را درک کنیم. ارتودنسی درمان تخصصی حرکت دادن دندان‌ها و اصلاح روابط فکی است. این درمان مستقیماً روی استخوان فک بالا و پایین و موقعیت دندان‌ها تاثیر می‌گذارد. هنگامی که دندان‌های برجسته یا اصطلاحاً «خرگوشی» به سمت داخل هدایت می‌شوند، حمایت آن‌ها از لب‌ها کاهش می‌یابد. این حرکت ممکن است در ظاهر اولیه فرد، تغییراتی ایجاد کند که به اشتباه به عنوان لاغری کل صورت تعبیر شود.
واقعیت علمی این است که دستگاه‌های ارتودنسی، اعم از ثابت و متحرک، توانایی تحلیل بردن چربی‌های زیرپوستی در ناحیه گونه و لپ را ندارند. استخوان‌بندی اصلی صورت و پدهای چربی (Buccal Fat Pads) تحت تاثیر فشار مکانیکی سیم‌ها قرار نمی‌گیرند. بنابراین، تغییرات ظاهری صورت در طول ارتودنسی بیشتر ناشی از دو فاکتور اصلی است: اصلاح زاویه دندان‌ها و تغییر در سبک زندگی و تغذیه بیمار.
در مواردی که بیمار دچار ناهنجاری شدید فکی مانند جلو بودن شدید فک (Protrusion) است، عقب رفتن دندان‌ها فرم کلی چهره را متوازن‌تر می‌کند. در این حالت، کاهش برجستگی کاذب دهان، ممکن است خطوط گونه را نمایان‌تر کند که این یک دستاورد زیبایی است، نه عارضه‌ای به نام لاغری یا گود افتادگی ناخواسته صورت.
چرا برخی افراد در ماه‌های اول ارتودنسی احساس لاغری صورت می‌کنند؟
تغییر در فرم گونه‌ها و احساس گود افتادگی چهره در ماه‌های نخست درمان، معمولاً به دلیل سه عامل اصلی رخ می‌دهد که هیچ‌کدام به معنی آسیب ساختاری به صورت نیستند:
۱. آتروفی ناشی از عدم استفاده از عضلات جویدنی
یکی از دلایل اصلی که کمتر به آن توجه می‌شود، تغییر در میزان فعالیت عضلات صورت است. اصلی‌ترین عضله جویدنی صورت، عضله ماستر (Masseter) نام دارد که در دو طرف فک قرار گرفته و حجم قابل‌توجهی به بخش پایینی صورت می‌دهد. در ماه‌های اول ارتودنسی، به دلیل حساسیت دندان‌ها و احساس درد خفیف هنگام جویدن، بیماران تمایل کمتری به جویدن غذاهای سفت دارند. وقتی عضلات جویدنی برای چندین هفته یا چند ماه کمتر از گذشته فعالیت کنند، دچار کاهش حجم موقت یا اصطلاحاً آتروفی عضلانی می‌شوند. این کاهش حجم عضله ماستر، خود را به صورت باریک‌تر شدن نیمه پایینی صورت و گودتر به نظر رسیدن گونه‌ها نشان می‌دهد.
۲. تغییر خطای دید به دلیل حرکت دندان‌ها
تغییر موقعیت دندان‌ها و لب‌ها خطای دید جدیدی در چهره ایجاد می‌کند. برای مثال، زمانی که دندان‌های قدامی (جلویی) که پیش از این بیش از حد برجسته بودند مرتب می‌شوند و به موقعیت استاندارد خود بازمی‌گردند، بافت نرم لب‌ها نیز کمی عقب‌تر می‌رود. این تغییر توازن در یک‌سوم پایینی صورت، باعث می‌شود استخوان گونه که پیش از این کمتر به چشم می‌آمد، برجسته‌تر دیده شود. این برجستگی استخوان گونه در تضاد با بخش پایینی صورت، حس گود افتادگی یا لاغری را در ذهن بیمار تداعی می‌کند.
۳. کاهش وزن عمومی بدن
بسیاری از بیماران در ۳ تا ۶ ماه اول درمان به طور ناخواسته وزن کم می‌کنند. کاهش وزن کلی بدن، به طور مستقیم روی چربی‌های صورت تاثیر می‌گذارد. صورت یکی از اولین نواحی بدن است که کاهش وزن را نشان می‌دهد. بنابراین لاغری صورت در این دوره، نتیجه مستقیم سیم‌کشی دندان‌ها نیست، بلکه پیامد کاهش کالری دریافتی روزانه است.
دلایل کاهش وزن موقت در ماه‌های اول ارتودنسی
کاهش وزن در ابتدای درمان یک پدیده شایع است که ریشه در تغییر ناگهانی عادات رفتاری و غذایی دارد. در ادامه به مهم‌ترین دلایل این اتفاق می‌پردازیم:
1.درد و حساسیت دندان‌ها هنگام جویدن
پس از قرارگیری براکت‌ها و در هر بار ویزیت دوره‌ای و تنظیم سیم‌ها، دندان‌ها برای چند روز حساس و دردناک می‌شوند. این حساسیت ناشی از اعمال نیروهای بیومکانیکی برای حرکت دادن دندان‌ها در داخل استخوان است. در این روزها، جویدن غذاهای معمولی یا سفت برای بیمار دشوار است. در نتیجه، بسیاری از افراد ترجیح می‌دهند وعده‌های غذایی خود را محدود کنند یا تنها از مایعات و سوپ‌های رقیق استفاده کنند که کالری بسیار کمتری نسبت به رژیم غذایی قبلی آن‌ها دارد.
2.حذف ریزه‌خواری و میان‌وعده‌ها
بیماران ارتودنسی به سرعت متوجه می‌شوند که پس از هر بار مصرف غذا، باید زمان زیادی را صرف مسواک زدن، استفاده از نخ دندان مخصوص ارتودنسی (سوپرفلاس) و تمیز کردن بین براکت‌ها کنند. سختی و زمان‌بر بودن این فرآیند باعث می‌شود بیمار از مصرف میان‌وعده‌ها، تنقلات و ریزه‌خواری در طول روز خودداری کند. حذف همین کالری‌های پنهان روزانه، پس از گذشت چند ماه منجر به کاهش وزن محسوس در فرد می‌شود.
3.محدودیت در انتخاب نوع غذاها
ممنوعیت مصرف غذاهای سفت، چسبنده و ترد مانند ته-دیگ، آجیل، میوه‌های سفت (مثل سیب و خیار به صورت گاز زدن)، گز و سوهان باعث می‌شود که الگوهای تغذیه‌ای بیمار تغییر کند. اگر بیمار جایگزین‌های مناسب و پرکالری برای این مواد غذایی پیدا نکند، با کسری شدید کالری مواجه شده و وزن کم خواهد کرد.
راهکارهای طلایی برای جلوگیری از لاغری صورت و کاهش وزن در ارتودنسی
کنترل وزن و حفظ شادابی صورت در طول درمان ارتودنسی کاملاً امکان‌پذیر است. با اجرای راهکارهای زیر می‌توانید از کاهش وزن ناخواسته و گود شدن گونه‌ها جلوگیری کنید:
۱. بهینه‌سازی رژیم غذایی با غذاهای نرم اما پرکالری
در روزهای ابتدایی یا پس از سفت کردن سیم‌ها، نیازی نیست خود را به آب و سوپ ساده محدود کنید. رژیم غذایی شما باید حاوی مواد مغذی و پرکالری با بافت نرم باشد. استفاده از موارد زیر پیشنهاد می‌شود:
- پوره سیب‌زمینی: مخلوط شده با کره، شیر یا خامه برای افزایش کالری.
- انواع اسموتی‌ها و معجون‌ها: ترکیب موز، مغزهای آسیاب شده (پودر بادام و گردو)، شیر پرچرب، عسل و بستنی. این نوشیدنی‌ها بدون نیاز به جویدن، کالری بالا و ویتامین‌های لازم را تامین می‌کنند.
- تخم‌مرغ آب‌پز یا املت: منبعی عالی از پروتئین نرم که نیازی به فشار جویدن ندارد.
- سوپ‌های غلیظ و حلیم: استفاده از گوشت کاملاً پخته و ریش‌ریش شده در سوپ‌ها و مصرف حلیم گندم که انرژی پایداری را در طول روز فراهم می‌کند.
۲. تغییر روش مصرف مواد غذایی به جای حذف آن‌ها
نیازی به حذف کامل میوه‌ها و سبزیجات نیست. تغییر در نحوه مصرف، کلید حفظ رژیم غذایی است. میوه‌های سفت مانند سیب و گلابی را رنده کنید یا به قطعات بسیار کوچک تقسیم کنید و با دندان‌های عقب بجوید. گوشت و مرغ را به جای کباب کردن، به صورت کاملاً پخته و نرم (خورشتی) مصرف کنید تا نیازی به نیروی زیاد عضلات جویدنی نباشد و عضلات صورت دچار آتروفی نشوند.
۳. تمرینات ملایم عضلات صورت
برای جلوگیری از تنبلی و تحلیل رفتن عضله ماستر، پس از کاهش درد اولیه، سعی کنید به آرامی از دندان‌های خود برای جویدن غذاهای بافت‌دار استفاده کنید. همچنین انجام ورزش‌های ساده صورت مانند لبخند زدن عریض، باد کردن گونه‌ها به تناوب و حرکت دادن هوا درون دهان می‌تواند به حفظ جریان خون و قوام عضلات صورت کمک کند.
۴. مدیریت درد برای بازگشت سریع‌تر به رژیم غذایی عادی
طولانی شدن دوره درد باعث طولانی شدن دوره روزه‌داری ناخواسته می‌شود. با تجویز پزشک خود، در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول پس از تنظیم سیم‌ها، از مسکن‌های ملایم مانند استامینوفن استفاده کنید. همچنین شستشوی دهان با آب نمک ولرم یا آب سرد می‌تواند التهاب اولیه اطراف براکت‌ها را کاهش داده و بستر را برای تغذیه راحت‌تر فراهم کند.
نتیجه‌گیری
شایعه لاغری صورت و گود شدن گونه‌ها بر اثر ارتودنسی، از نظر علمی به عنوان یک عارضه مستقیم و دائمی رد شده است. دستگاه‌های ارتودنسی ساختار چربی یا استخوان وجنات (گونه) شما را تغییر نمی‌دهند. تغییراتی که مشاهده می‌شود، معمولاً موقتی و ناشی از کاهش حجم عضلات جویدنی به دلیل تغییر رژیم غذایی، خطای دید ناشی از ردیف شدن دندان‌های برجسته، و یا کاهش وزن عمومی بدن به دلیل چالش‌های تغذیه‌ای در ماه‌های اول است.
با داشتن یک برنامه غذایی هوشمندانه، مصرف معجون‌های پرکالری، خرد کردن غذاها به جای حذف آن‌ها و مدیریت صحیح درد زیر نظر متخصص ارتودنسی، می‌توانید به راحتی وزن خود را حفظ کرده و از شادابی چهره خود در طول مسیر رسیدن به لبخندی زیبا و ماندگار محافظت کنید. پس از پایان دوره درمان و بازگشت به رژیم غذایی عادی، حجم عضلات صورت بازگشته و فرم نهایی و متوازن چهره شما نمایان خواهد شد.
در صورت هرگونه سوال و یا ابهام پیرامون ” آیا ارتودنسی باعث لاغری صورت و گود شدن گونه‌ها می‌شود؟ ” می توانید هم اکنون با همکاران و دوستان ما از وب سایت خانم دکتر پروین خرازی، در ارتباط باشید.
برای اطلاع از بهترین روش درمان و دریافت مشاوره تخصصی، می‌توانید با کلینیک دکتر پروین خرازی تماس بگیرید تا لبخندی زیبا و زندگی‌ای شادتر را تجربه کنید.
منبع:
1.American Association of Orthodontists (AAO)
