مقدمه: چرا دندانها «حافظه» دارند؟
خیلیها بعد از پایان درمان ارتودنسی و برداشتن براکتها، با نگرانی میپرسند:
“چرا دندانهام دوباره کمی جابهجا شده؟ یعنی درمانم برگشته؟”
این برگشت نسبی یا کامل دندانها به سمت وضعیت قبلی، در ارتودنسی با اصطلاح ریلاپس (Relapse) شناخته میشود. ریلاپس بهتنهایی به معنای «شکست درمان» نیست؛ بیشتر نشان میدهد که بافتهای نگهدارنده دندانها هنوز در حال سازگار شدن با موقعیت جدید هستند و اگر از آنها درست حمایت نشود، تمایل دارند به وضعیت قبلی برگردند.
برای فهم اینکه چرا این اتفاق میافتد، باید کمی با علم حرکت دندان در ارتودنسی و ساختار مهمی به نام رباط پریودنتال یا PDL – Periodontal Ligament آشنا شویم.
نقش PDL در اینکه چرا دندانها بعد از ارتودنسی حرکت میکنند
برای اینکه دندان در ارتودنسی حرکت کند، فقط کافی نیست که سیم و براکت روی دندان گذاشته شود؛ در واقع، نیروی ارتودنسی مستقیماً روی رباط پریودنتال (PDL) و استخوان اطراف دندان اثر میگذارد.
رباط پریودنتال (PDL) چیست؟
- بین ریشه دندان و استخوان فک، یک فضای باریک پر از الیاف کلاژنی، سلولها و رگهای خونی وجود دارد که به آن رباط پریودنتال (PDL) میگویند.
- PDL مثل یک کمکفنر زنده عمل میکند؛ یعنی هم دندان را محکم در استخوان نگه میدارد و هم اجازه میدهد تحت فشارهای جویدن کمی حرکت کند.
وقتی نیرو به دندان وارد میشود چه میشود؟
وقتی ارتودنسی نیرو وارد میکند:
- در سمتی که دندان به آن «فشار» داده میشود، PDL فشرده میشود و سلولهایی فعال میشوند که استخوان را جذب (حل) میکنند.
- در سمت مقابل که دندان کشیده میشود، PDL تحت کشش قرار میگیرد و سلولهایی فعال میشوند که استخوان جدید میسازند.
به این فرآیند میگوییم Remodeling استخوان و PDL؛ یعنی بازسازی و تغییر شکل استخوان و رباط.
نکته مهم: حرکت دندان واقعی، وقتی پایدار میشود که استخوان جدید کاملاً ساخته شود و الیاف PDL در موقعیت جدید خود را سازماندهی کنند. این روند، بهخصوص بعد از پایان درمان، کند و طولانیمدت است.
ریلاپس ارتودنسی چیست؟
ریلاپس یعنی دندانها بعد از اتمام درمان ارتودنسی، تمایل پیدا کنند به سمت وضعیت قبلی یا وضعیت نامرتب برگردند. این تغییرات ممکن است:
- خیلی خفیف و فقط در حد چند دهم میلیمتر باشد (که معمولاً بالینی مهم نیست)،
- یا آنقدر واضح باشد که بیمار دوباره نامرتبی دندانها را با چشم ببیند.
مطالعات نشان دادهاند که مقداری ریلاپس در اغلب بیماران طی سالهای بعد از ارتودنسی رخ میدهد و این موضوع در علم ارتودنسی کاملاً شناخته شده است.
نقشPDL در ریلاپس: «حافظه» الیاف اطراف دندان
یکی از مهمترین دلایل علمی برگشت دندانها، الیاف الاستیک رباط پریودنتال و الیاف لثهای اطراف دندان هستند.
۱. حافظه الیاف پریودنتال
الیاف PDL و الیاف فرا لثهای (سوپراکریستال و ترانسسپتال) مثل کشهای بسیار ریز و زندهای هستند که سالها دندانها را در موقعیت قدیمیشان نگه داشتهاند. وقتی دندانها جابهجا میشوند:
- این الیاف کشش یا پیچخوردگی پیدا میکنند؛
- مدتی طول میکشد تا در موقعیت جدید خودشان را بازسازی و تنظیم کنند؛
- تا قبل از تکمیل این بازسازی، تمایل دارند دندان را دوباره به جای قبلی بکشند.
به زبان ساده:
بدن شما سالها دندان را در یک جای خاص نگه داشته؛ مغز و عضلات و بافتها «عادت» دارند. وقتی ناگهان جای دندان را عوض میکنیم، این بافتها مدتی مقاومت میکنند.
۲. خواص ویسکوالاستیک (کشسان – خمیری) بافتها
بافتهای اطراف دندان، از جمله PDL، ویسکوالاستیک هستند؛ یعنی همزمان هم خاصیت الاستیک (فنری)، هم خمیری (تغییر طولانیمدت) دارند. بعد از برداشتن نیرو:
- بخشی از تغییر بهصورت الاستیک برگشتپذیر است (برگشت سریع دندان در روزها و هفتههای اول)
- بخش دیگر بهتدریج و در طول ماهها و سالها بهعلت تغییرات آهسته در استخوان و الیاف رخ میدهد.
۳. تفاوت سمت فشار و سمت کشش
پژوهشها نشان دادهاند که تشکیل کامل استخوان جدید در سمت کشش دیرتر از جذب استخوان در سمت فشار تکمیل میشود. بنابراین در سمت کشش، PDL مدت طولانیتری در حالت کشیده باقی میماند و همین میتواند دندان را کمی به سمت موقعیت قبلی برگرداند.
چرا دندانها بعد از ارتودنسی دوباره حرکت میکنند؟
بعد از ارتودنسی، دندانها تازه به جای جدیدشان عادت نکردهاند و بافتهای اطرافشان هنوز «جا نیفتادهاند». برای همین اگر مراقبت کافی انجام نشود، ممکن است دوباره کمی تکان بخورند. مهمترین دلایل را خیلی ساده توضیح میدهم:
۱. دندانها هنوز کامل در جای جدید سفت نشدهاند
وقتی دندان جابهجا میشود، استخوان و رباطهای اطراف دندان باید کاملاً خود را بازسازی کنند. این کار ماهها تا حتی چند سال طول میکشد.
پس اگر ریتینر را زود کنار بگذاریم، دندانها هنوز لق هستند و تمایل دارند به جای قدیمی برگردند
۲. نقش ریتینر در جلوگیری از حرکت دندانها؛ چرا دندانها بعد از ارتودنسی حرکت میکنند؟
بیمار ریتینر را درست و بهموقع استفاده نکند.
ریتینر دقیقاً برای همین ساخته شده که جلوی برگشت را بگیرد.
حتی اگر چند سال اول خوب استفاده شود، باز هم ممکن است کمی تغییر ایجاد شود، چون دهان و فک در طول عمر تغییر میکنند؛ به همین دلیل بسیاری از متخصصان میگویند ریتینر را باید برای مدت طولانی یا حتی همیشه شبها استفاده کرد.
بزرگترین دلیل برگشت دندانها این است:
۳. رشد طبیعی فکها
در نوجوانان رشد فکها هنوز ادامه دارد. حتی در بزرگسالان هم با افزایش سن، فک و دندانها کمی تغییر میکنند.
این تغییرات طبیعی میتوانند باعث شوند دندانها کمی دوباره شلوغ یا کج شوند حتی اگر ارتودنسی کامل بوده باشد.
۴. عادات و نیروهای دهانی
دندانهای ما همیشه زیر تأثیر نیروهای مختلفی هستند که از داخل دهان وارد میشود؛ مثل فشار زبان، تماس لبها و گونهها و حتی نحوه جویدن. اگر کسی عادتهایی مثل فشار دادن زبان به دندانها، مکیدن انگشت یا دندانقروچه داشته باشد، این نیروها بهصورت مداوم به دندانها وارد میشوند. این فشارهای کوچک اما دائمی میتوانند کمکم دندانها را از جای جدیدشان حرکت دهند و باعث شوند ظاهر لبخند دوباره بههم بخورد. به همین دلیل کنترل یا درمان این عادتها در حفظ نتیجه ارتودنسی بسیار مهم است.
۵. مشکلات لثه و تحلیل استخوان
وقتی لثه دچار بیماری شود یا استخوان اطراف دندان تحلیل برود، دندانها تکیهگاه محکم قبلی خود را از دست میدهند. در چنین حالتی، دندانها بسیار حساستر به نیروها میشوند و راحتتر جابهجا میگردند. این جابهجایی ممکن است به جلو، عقب یا طرفین باشد و گاهی بیمار تصور میکند «ارتودنسی برگشته»، در حالی که مشکل اصلی ضعف لثه و استخوان است. به همین دلیل سلامت لثه بعد از ارتودنسی نقش کلیدی دارد و مراقبت، جرمگیری منظم و درمان بهموقع بیماریهای لثه میتواند از این نوع حرکتهای ناخواسته جلوگیری کند.
۶. نبودن دندان کنار (فضاهای خالی)
وقتی دندانی کشیده میشود و جای آن خالی میماند، دندانهای دیگر کمکم به سمت آن فضا خم یا کج میشوند.
این موضوع نظم دندانها را بهمرور بههم میزند.
۷. دندان عقل
در بعضی افراد (نه همه):
فشار ناشی از رویش دندانهای عقل میتواند به کج شدن دندانهای جلوی پایین کمک کند.
به همین دلیل گاهی دندانپزشک کشیدن یا کنترل دورهای را پیشنهاد میکند.
آیا ریلاپس همیشه به معنی «خراب شدن ارتودنسی» است؟
خیر. باید بین دو حالت تفاوت قائل شد:
- تغییرات خیلی خفیف و طبیعی
- مثل جابهجاییهای زیر ۱–۲ میلیمتر که فقط روی مدل یا عکس دقیق دیده میشوند.
- این تغییرات در بسیاری از مقالات طبیعی و تا حدی اجتنابناپذیر در نظر گرفته میشوند.
- ریلاپس واضح و آزاردهنده
- دندانها با چشم بهطور واضح نامرتب میشوند یا فاصله میگیرند؛
- بیمار در جویدن، بستن دندانها یا زیبایی لبخند احساس مشکل میکند؛
- در این حالت نیاز به ارزیابی مجدد توسط متخصص ارتودنسی وجود دارد و گاهی درمان تکمیلی یا مجدد لازم میشود.
نقش ریتینر در جلوگیری از حرکت دوباره دندانها
ریتینر(Retainer) همان وسیلهای است که بعد از پایان درمان ارتودنسی استفاده میشود تا:
- دندانها در موقعیت جدید پایدار شوند؛
- به PDL و استخوان فرصت بازسازی کامل داده شود؛
- اثر نیروهای عضلات، زبان و بافت نرم تا حدی خنثی گردد.
انواع ریتینر و اثر آنها روی ریلاپس
بهطور خلاصه سه گروه اصلی داریم:
- ریتینر ثابت (Fixed Retainer)
- یک سیم نازک که پشت دندانهای جلوی فک بالا یا پایین چسبانده میشود.
- مزیت: نیاز به همکاری کمتر بیمار، برای سالها میتواند از حرکت دندانها جلوگیری کند.
- ریتینر شفاف ( Essix و مشابه)
- مانند یک پلاک شفاف که روی دندانها را میپوشاند.
- مزیت: ظاهر نامحسوس، راحتی استفاده؛ اما برای اثرگذاری باید طبق دستور پزشک، مرتب استفاده شود.
- ریتینر پلاستیکی – فلزی (هاولی Hawley)
- از قدیمیترین ریتینرها؛ شامل یک صفحه پلاستیکی و سیم در ناحیه جلویی دندانها.
- امکان تنظیم مختصر موقعیت دندانهای جلو را هم میدهد.
مطالعات جدید روی نگهداری نشان میدهند که:
- هیچ نوع ریتینری ۱۰۰٪ بدون ریلاپس نیست؛
- اکثر متخصصان امروزه توصیه میکنند که حداقل چند سال بهطور منظم و سپس شبها بهصورت طولانیمدت یا مادامالعمر از ریتینر استفاده شود تا خطر ریلاپس کم شود.
آیا میتوان نقشPDL در ریلاپس را کاهش داد؟
تحقیقات جدید در حال بررسی راههایی هستند که با دستکاری روند بازسازیPDL و استخوان بتوانند ریلاپس را کاهش دهند؛ برای مثال:
- تغییر دادن فعالیت سلولهای PDL و استخوان از طریق مواد بیولوژیک یا داروها؛
- استفاده از نانومواد برای بهبود کیفیت بازسازی استخوان و رباط پریودنتال؛
البته این روشها هنوز بیشتر در مرحله تحقیقاتی هستند و در عمل، هنوز ریتینر و طراحی صحیح درمان، مهمترین ابزارهای کنترل ریلاپس محسوب میشوند.
نقش همکاری بیمار در جلوگیری از ریلاپس
اگر بخواهیم از دید عملی حرف بزنیم، شما بهعنوان بیمار میتوانید نقش مهمی در جلوگیری از حرکت دوباره دندانها داشته باشید:
- استفاده دقیق و منظم از ریتینر طبق دستور متخصص (همانقدر که برای براکتها وقت گذاشتید، برای ریتینر هم جدی باشید).
- مراجعه منظم برای ویزیتهای کنترلی پس از ارتودنسی؛
- حفظ بهداشت عالی دهان و دندان برای پیشگیری از بیماری لثه و تحلیل استخوان؛
ترک عادات دهانی مثل فشار زبان، جویدن ناخن، دندانقروچه (با مشاوره دندانپزشک یا متخصص).
در صورت مشاهده هر نوع جابهجایی محسوس، زودتر و نه دیرتر به متخصص ارتودنسی خود مراجعه کنید؛ اصلاح زودهنگام معمولاً سادهتر و کمهزینهتر است.
چه زمانی لازم است نگران شوید و دوباره به ارتودنتیست مراجعه کنید؟
حتماً به متخصص ارتودنسی مراجعه کنید اگر:
- دندانهایتان بعد از ارتودنسی بهطور واضح نامرتب شدهاند؛
- هنگام بستن دندانها حس میکنید روی هم درست نمینشینند؛
- فواصل جدید بین دندانها ایجاد شده یا دندانی شروع به چرخش یا بیرونزدگی کرده است؛
- ریتینر شما شکسته، گم شده یا دیگر خوب روی دندانها نمینشیند.
در این ویزیت، ممکن است پزشک:
- استفاده دوباره یا بیشتر از ریتینر را تجویز کند؛
- برای شما ریتینر جدید بسازد؛
- در بعضی موارد، ارتودنسی کوتاهمدت تکمیلی (گاهی با الاینر شفاف یا براکت محدود) توصیه کند.
جمعبندی
دلیل اصلی حرکت دوباره دندانها بعد از ارتودنسی، بازسازی ناقص و طولانیمدت رباط پریودنتال(PDL) واستخوان اطراف دندان است. هنگام ارتودنسی،الیافPDL کشیده و فشردهمیشوند و «حافظه بافتی» پیدا میکنند؛ تا زمانی که کامل بازسازی نشوند، تمایل دارند دندان را به جای قبلی برگردانند.
علاوه بر این، عدم استفاده منظم از ریتینر، رشد ادامهدار فکها، عادات دهانی مثل فشار زبان یا دندانقروچه، و بیماریهای لثه میتوانند باعث شوند دندانها دوباره جابهجا شوند.
به همین دلیل، استفاده درست و طولانیمدت از ریتینر و بررسیهای دورهای توسط متخصص ارتودنسی، بهترین راه جلوگیری از ریلاپس است.
در صورت هرگونه سوال و یا ابهام پیرامون چرا دندانها بعد از ارتودنسی دوباره حرکت میکنند؟ می توانید هم اکنون با همکاران و دوستان ما از وب سایت خانم دکتر پروین خرازی، در ارتباط باشید.
برای اطلاع از بهترین روش درمان و دریافت مشاوره تخصصی، میتوانید با کلینیک دکتر پروین خرازی تماس بگیرید تا لبخندی زیبا و زندگیای شادتر را تجربه کنید.
منبع:
https://www.nature.com/articles/s41415-021-2937-8
