مقدمه
درمان ارتودنسی در بزرگسالان علاوه بر اصلاح ناهنجاریهای دندانی و فکی، نیازمند تعادل دقیق میان عضلات، استخوان و بافتهای نرم دهان است.
با این حال، وجود برخی عادتهای غلط دهانی مانند دندانقروچه، فشار زبان یا مکیدن انگشت میتواند بر روند و نتیجهی درمان ارتودنسی اثر منفی بگذارد و حتی پس از پایان درمان باعث بازگشت (Relapse) دندانها به وضعیت اولیه شود.
این عادات اگر بهموقع شناسایی و کنترل نشوند، ممکن است سالها زحمات درمان ارتودنسی را بیاثر کنند. در این مقاله به بررسی مهمترین عادتهای دهانی و تأثیر آنها بر درمان ارتودنسی در بزرگسالان میپردازیم.
عادتهای غلط دهان و دندان چیستند؟
عادتهای غلط دهانی یا Parafunctional habits به رفتارهایی گفته میشود که خارج از عملکرد طبیعی دهان (مثل جویدن، بلعیدن یا صحبت کردن) انجام میگیرند.
این عادات ممکن است در کودکی شکل بگیرند و در بزرگسالی هم ادامه یابند.
مهمترین عادتهای غلط دهانی عبارتاند از:
- دندانقروچه یا فشردن دندانها روی هم
- فشار دادن زبان به دندانهای جلو (Tongue Thrust)
- مکیدن انگشت یا لب
- گاز گرفتن اجسام (مثل خودکار یا ناخن)
گرچه بسیاری از افراد این رفتارها را بیاهمیت میدانند، اما در واقع از عوامل مهم در ناپایداری نتایج ارتودنسی محسوب میشوند.
دندانقروچه (Bruxism) و تأثیر آن بر ارتودنسی
تعریف و شیوع:
دندانقروچه یکی از شایعترین عادتهای دهانی در بزرگسالان است. این رفتار ممکن است در خواب یا حتی بیداری رخ دهد و به شکل ساییدن یا فشردن دندانها روی هم بروز کند.
بر اساس مطالعات منتشرشده در BMC Oral Health (2024) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از بزرگسالان درجاتی از دندانقروچه را تجربه میکنند.
اثرات منفی بر درمان ارتودنسی:
دندانقروچه میتواند اثرات متعددی بر درمان ارتودنسی داشته باشد، از جمله:
- ایجاد فشارهای مداوم روی دندانها و براکتها:
- در حین ارتودنسی، دندانها در حال حرکت تدریجی هستند. وقتی بیمار دچار دندانقروچه است، نیروهای غیرقابلکنترل و شدیدی بر دندانها و سیمها وارد میشود. این فشارها ممکن است باعث شلشدن براکتها، خمشدن سیمها یا جابهجایی ناخواسته دندانها شوند و کل برنامهی درمان را مختل کنند.
- افزایش خطر تحلیل ریشهی دندانها (Root resorption):
- فشارهای مکرر ناشی از قروچه باعث تحریک بیشازحد بافتهای اطراف ریشه میشود. در نتیجه، سلولهای استخوانی برای سازگاری با این فشارها، بخشی از ریشه را تحلیل میبرند. این پدیده که به آن تحلیل ریشه گفته میشود، در بیماران ارتودنسی میتواند منجر به کوتاهتر شدن ریشهها و حساسیت بیشتر دندانها شود
- بروز درد یا اختلال در مفصل فک (TMJ Disorder):
- انقباض شدید عضلات فک هنگام قروچه باعث خستگی و التهاب در مفصل گیجگاهی–فکی (TMJ) میشود. این اختلال معمولاً با علائمی مثل درد فک، صدا دادن مفصل هنگام باز و بسته کردن دهان، یا سردردهای صبحگاهی همراه است. وجود چنین مشکلاتی روند درمان ارتودنسی را کند و ناراحتکننده میکند
- افزایش احتمال بازگشت نتایج درمان (Relapse) پس از پایان ارتودنسی:
- پس از پایان درمان ارتودنسی، اگر عادت دندانقروچه ادامه پیدا کند، نیروهای تکرارشوندهای که به دندانها وارد میشود، میتوانند باعث حرکت تدریجی دندانها به موقعیت اولیهشان شوند. در واقع، دندانقروچه یکی از مهمترین عوامل بازگشت نتایج ارتودنسی در بزرگسالان بهشمار میآید.
مطالعات نشان دادهاند بیمارانی که پس از درمان ارتودنسی دچار دندانقروچه هستند، دو برابر بیشتر از سایر بیماران در معرض حرکت مجدد دندانها قرار دارند.
فشار زبان (Tongue Thrust) در بزرگسالان
تعریف و علتها:
فشار زبان یا Tongue Thrust به حالتی گفته میشود که زبان در هنگام بلع، صحبت کردن یا حتی در حالت استراحت، به سمت دندانهای جلو فشار وارد میکند.
در بسیاری از موارد، این عادت الگوی بلع دوران کودکی است که در بزرگسالی باقی مانده است.
در طول شبانهروز، زبان در هر بلع حدود ۱۲۰۰ تا ۲۰۰۰ بار به دندانها نیرو وارد میکند. این فشار تکراری میتواند به مرور باعث تغییر موقعیت دندانهای قدامی و ناپایداری بایت شود.
تأثیر بر درمان ارتودنسی:
فشار زبان یکی از علل اصلی بروز یا بازگشت اپنبایت قدامی (Anterior open bite) است.
در بیماران مبتلا به این عادت، بایت پس از درمان ممکن است بهدرستی بسته نشود و احتمال بازگشت اپنبایت بسیار بالا باشد.
طبق گزارش متخصصان ارتودنسی، در صورتی که فشار زبان درمان نشود، احتمال بازگشت اپنبایت تا ۷۰ درصد افزایش مییابد.
درمان معمولاً با تمرینهای مایوفانکشنال (Orofacial Myofunctional Therapy) یا استفاده از ابزارهای اصلاح عادت (Habit Breakers) همراه است.
مکیدن انگشت و سایر عادات مکشی
عادت مکیدن انگشت یکی از رفتارهای رایج دوران کودکی است که معمولاً تا سن ۴ تا ۵ سالگی بهصورت طبیعی از بین میرود. اما در برخی افراد، این عادت در سنین بالاتر یا حتی بزرگسالی نیز ادامه پیدا میکند. در این حالت، مکیدن انگشت دیگر صرفاً رفتاری کودکانه نیست، بلکه به نوعی واکنش روانی به استرس، اضطراب یا احساس تنش تبدیل میشود.
فشار مداومی که انگشت یا لب بر دندانهای جلویی وارد میکند، به مرور باعث جلوآمدگی دندانهای فک بالا و عقبرفتگی دندانهای فک پایین میشود. در نتیجه، بایت باز یا اپنبایت قدامی (Anterior open bite) شکل میگیرد که ظاهر لبخند را نیز تحتتأثیر قرار میدهد.
همچنین تداوم این عادت ممکن است باعث تغییر در شکل قوس فکی و حتی الگوی رشد استخوان فک شود. این تغییرات در بزرگسالان معمولاً نیاز به درمان ترکیبی ارتودنسی و گاهی جراحی فک دارند.
برای کنترل این عادت، در کنار اصلاحات رفتاری، متخصص ارتودنسی ممکن است از ابزارهایی مانند عادتشکن ثابت یا متحرک (Habit Breaker) استفاده کند. این وسیله باعث میشود فرد دیگر نتواند انگشت را به راحتی در دهان قرار دهد و به مرور وابستگی رفتاری کاهش پیدا کند. در بعضی موارد، همکاری با روانشناس یا گفتاردرمانگر نیز میتواند در قطع کامل این عادت مؤثر باشد.
تشخیص و کنترل عادتهای دهانی در بزرگسالان
روشهای تشخیص:
تشخیص دقیق عادتهای دهانی مرحلهای مهم پیش از آغاز درمان ارتودنسی است. گاهی بیمار خود از وجود این عادتها آگاهی ندارد و تنها نشانههای غیرمستقیم آن در معاینه دیده میشود.
متخصص ارتودنسی برای شناسایی این عادات از ترکیب چند روش استفاده میکند:
۱. گفتوگو و پرسشنامه بالینی
در جلسهی مشاوره، پزشک با پرسیدن سؤالاتی درباره عادات شبانه، استرس، خواب یا بلع، اطلاعات اولیهای بهدست میآورد. برای مثال، اگر بیمار صبحها با درد فک یا حساسیت دندانها بیدار میشود، احتمال دندانقروچه زیاد است.
۲. بررسی ساییدگی و تغییرات دندانها
دندانقروچه معمولاً باعث صافشدن یا لبپریدگی لبهی دندانها میشود. گاهی هم خطوط مویین یا ترکهای ریز در مینا دیده میشود که نشاندهندهی تماس بیشازحد دندانهاست. متخصص این علائم را در سطوح اکلوزال بررسی میکند.
۳. مشاهده نحوهی بلع و استراحت زبان
در بررسی زنده (Clinical observation)، پزشک از بیمار میخواهد عمل بلع را انجام دهد. اگر زبان هنگام بلع به دندانهای جلو فشار بیاورد یا در حالت استراحت بین دندانها قرار بگیرد، احتمال وجود عادت Tongue thrust زیاد است.
۴. استفاده از روشهای کمکی پیشرفته
در موارد خاص، برای بررسی دقیقتر فعالیت عضلات فک و زبان از روشهای الکترومیوگرافی (EMG) یا ثبت حرکات فک در هنگام خواب استفاده میشود. این اطلاعات به متخصص کمک میکند شدت و نوع عادت را دقیقتر تشخیص دهد و برنامهی درمانی متناسب طراحی کند.
روشهای درمان و کنترل عادتهای دهانی
درمان عادتهای دهانی در بزرگسالان معمولاً ترکیبی از اصلاح رفتار، ابزارهای کمکی و پیگیری مداوم است. نوع درمان بسته به عادت و شدت آن متفاوت است:
۱. گارد شبانه (Night Guard)
برای بیمارانی که دچار دندانقروچه هستند، استفاده از گارد شبانه توصیه میشود. این وسیله پلاستیکی شفاف روی دندانها قرار میگیرد و هنگام خواب از ساییدگی مینای دندان و وارد آمدن فشار بیشازحد به مفصل فک (TMJ) جلوگیری میکند. گاردها معمولاً بهصورت سفارشی توسط متخصص ساخته میشوند تا بیشترین راحتی و کارایی را داشته باشند.
۲. تمرینهای مایوفانکشنال (Orofacial Myofunctional Therapy)
در بیماران مبتلا به فشار زبان یا عادات بلع غیرطبیعی، تمرینهای مخصوصی برای تقویت عضلات زبان و دهان انجام میشود.
این تمرینها به بیمار کمک میکنند تا الگوی بلع طبیعی را دوباره یاد بگیرد و زبان در هنگام استراحت در محل درست (روی سقف دهان و پشت دندانهای قدامی) قرار گیرد.
تمرینها معمولاً روزانه و تحت نظر متخصص یا گفتاردرمانگر انجام میشوند و در کنار ارتودنسی، پایداری درمان را افزایش میدهند.
۳. ابزارهای عادتشکن (Habit Breakers)
این وسایل یا بهصورت ثابت (Fixed) توسط ارتودنتیست نصب میشوند یا به شکل متحرک برای استفاده در طول روز تجویز میگردند. ابزارهای عادتشکن معمولاً در موارد مکیدن انگشت یا فشار زبان به کار میروند و مانع تماس مستقیم با دندانها میشوند.
مدت استفاده معمولاً چند ماه است تا رفتار ناهنجار بهطور کامل ترک شود.
۴. اصلاح رفتار و کنترل استرس
در بسیاری از موارد، دندانقروچه یا مکیدن لب و گونه ارتباط مستقیمی با اضطراب یا استرس روانی دارد. در این شرایط، آموزش روشهای آرامسازی، مشاوره روانشناسی و کنترل تنشهای روزمره میتواند نقش مهمی در بهبود داشته باشد.
ترکیب درمان ارتودنسی با رفتاردرمانی (Behavioral therapy) معمولاً بهترین نتیجه را بهدنبال دارد.
۵. پیگیری منظم پس از درمان
پس از اصلاح عادت، لازم است بیمار در فواصل منظم (معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه) به متخصص مراجعه کند تا وضعیت عضلات و پایداری نتایج بررسی شود. در صورت بازگشت علائم، درمان حمایتی یا تمرینات تکمیلی دوباره آغاز میشود.
نقش عادتهای دهانی در بازگشت درمان ارتودنسی
بازگشت نتایج درمان ارتودنسی، یکی از نگرانیهای اصلی بیماران پس از پایان درمان است. بسیاری تصور میکنند که با برداشتن براکتها یا الاینرها، درمان کاملاً تمام شده است، در حالیکه پایداری نتایج تا حد زیادی به رفتارهای دهانی و عضلانی پس از درمان بستگی دارد.
چرا بازگشت درمان اتفاق میافتد؟
هنگام ارتودنسی، دندانها در استخوان فک جابهجا میشوند. این حرکت بهتدریج اتفاق میافتد و بدن نیاز دارد تا بافتهای نگهدارندهی دندانها (مثل الیاف پریودنتال و استخوان اطراف ریشه) خود را با موقعیت جدید تطبیق دهند.
اگر در این مرحله نیروهای مداوم و ناهنجاری از سوی عضلات، زبان یا فک وارد شود — مثلاً فشار مداوم زبان، فشردن دندانها روی هم یا مکیدن لب — بافتهای اطراف دندان در همان جهت نیرو تغییر میکنند و دندانها بهمرور به موقعیت قبلی خود برمیگردند.
به بیان ساده، بدن تمایل دارد به وضعیت قبلی خود بازگردد، و عادات دهانی نادرست این تمایل طبیعی را تشدید میکنند.
تأثیر انواع عادتها بر بازگشت نتایج
- دندانقروچه (Bruxism):
نیروی مداومی که در طول شب به دندانها وارد میشود، نهتنها باعث تحلیل ریشهها و ساییدگی مینای دندان میشود، بلکه در بیماران ارتودنسی میتواند سبب جابجایی دندانها به موقعیت قبل از درمان شود. - فشار زبان (Tongue Thrust):
زبان عضلهای قوی است و وقتی در هر بلع روزانه بیش از هزار بار به دندانهای جلو فشار وارد کند، این نیرو بهمرور باعث باز شدن بایت قدامی (اپنبایت) یا حرکت دندانهای جلویی به سمت جلو میشود. حتی در بیمارانی که درمان موفقی داشتهاند، اگر این عادت اصلاح نشود، اپنبایت دوباره ظاهر میشود. - مکیدن لب یا انگشت:
تماس مداوم لب یا انگشت با دندانها تعادل نیروهای فک و عضلات را بر هم میزند. در نتیجه، دندانهای جلویی تمایل دارند به همان سمت متمایل شوند که فشار تکرارشونده وجود دارد.
راهکارهای پیشگیری از بازگشت درمان
برای جلوگیری از بازگشت نتایج ارتودنسی، رعایت چند نکته کلیدی ضروری است:
- انجام تمرینهای مایوفانکشنال جهت اصلاح الگوی زبان و عضلات دهان
- استفاده مداوم و منظم از ریتینر ثابت یا متحرک طبق توصیه متخصص
- بررسی و درمان مشکلات زمینهای مانند استرس یا اضطراب که باعث دندانقروچه میشوند
- مراجعه منظم به متخصص ارتودنسی در فواصل مشخص (هر ۳ تا ۶ ماه پس از پایان درمان) برای بررسی وضعیت دندانها و بافتها
جمعبندی و توصیه به بیماران
عادتهایی مانند دندانقروچه، فشار زبان و مکیدن انگشت، تأثیر مستقیمی بر نتیجه و پایداری درمان ارتودنسی دارند.
در بزرگسالان، بهدلیل سختتر بودن تغییر رفتارهای عضلانی، اهمیت شناسایی و درمان این عادات دوچندان است.
برای داشتن نتایج پایدار و موفق در درمان ارتودنسی، همکاری نزدیک بین بیمار، متخصص ارتودنسی دکتر پروین خرازی و در صورت نیاز گفتاردرمانگر یا رواندرمانگر ضروری است.
در صورت هرگونه سوال و یا ابهام پیرامون تأثیر دندانقروچه، فشار زبان و عادتهای غلط دهان و دندان بر نتیجه ارتودنسی در بزرگسالی می توانید هم اکنون با همکاران و دوستان ما از وب سایت خانم دکتر پروین خرازی، در ارتباط باشید.
برای اطلاع از بهترین روش درمان و دریافت مشاوره تخصصی، میتوانید با کلینیک دکتر پروین خرازی تماس بگیرید تا لبخندی زیبا و زندگیای شادتر را تجربه کنید.
منابع
- BMC Oral Health (2024) – Self-reported bruxism in orthodontic patients
- AJODO – Relapse of anterior open bites treated with orthodontic appliances
- Seminars in Orthodontics – Bruxism: An Orthodontist’s Perspective
- IJCPD – Orofacial Myofunctional Therapy in Tongue Thrust Habit
